Полиграфия қалай пайда болды және қалай өзгерді

«Полиграфия» сөзі грекше «поли» — «көп» және «графо» — «жазамын» түбірлерінен шыққан. Сөзбе-сөз — «көп жазу», яғни мәтіннің немесе суреттің көптеген бірдей көшірмесін алуға мүмкіндік беретін технология. Бұл кәсіптің тарихы мың жылдан асады, және оның әр кезеңі дерлік қазіргі басып шығару технологияларында із қалдырды.

Алғашқы бедерлер: ксилография

Жаппай басып шығарудың ең ерте тәсілі — ксилография, ағаш тақтайдан басу. Мәтін мен суретті тақтайға айналық етіп ойып, бояумен жауып, қағазға басатын. Технология сол кезде қағаз жасауды білген Қытайда дамыды.

Сақталған, күні белгілі ең танымал басылған кітап — 868 жылғы қытайлық «Алмас сутрасы». Бұл ағаш тақтайлардан басылған мәтін мен гравировкасы бар орам. Ксилографияның елеулі кемшілігі болды: әр бет үшін жаңа тақтайды тұтасымен ою керек болатын, ал қатені түзету мүмкін емес дерлік еді.

Теру қарпі

Келесі қадам — кез келген мәтінді құрастырып, кейін жаңа теру үшін бөлшектеуге болатын жеке литерлер. Қытай деректері бойынша XI ғасырда шебер Би Шэн күйдірілген балшықтан теру қарпін жасаған. Кейінірек Кореяда литерлерді металдан құя бастады: 1377 жылы басылған «Чикчи» кітабы металл теру қарпімен басылған, сақталған ең көне кітап болып саналады.

Мыңдаған иероглифі бар қытай жазуы үшін теру технологиясы көп еңбекті қажет етті, сондықтан ол жерде ксилография ұзақ уақыт бойы басты басу тәсілі болып қала берді.

Гутенберг және баспа станогы

Еуропада төңкерісті XV ғасырдың ортасында Майнцтен шыққан Иоганн Гутенберг жасады. Ол бірнеше өнертабысты бір жүйеге біріктірді:

• бірдей әріптерді тез жасауға мүмкіндік берген, дәл қалыпқа құйылған металл литерлер;
• металда жақсы ұсталатын майлы бояу;
• шарап жасайтын престің үлгісімен жасалған пресс.

Әйгілі Гутенберг Библиясы шамамен 1455 жылы басылды. Басты жетістік — жеке кітап емес, жүйенің өзі: енді таралымды қайталауға болатын еді, ал кітаптар қолжазбаларға қарағанда арзандады. Бірнеше онжылдықта баспаханалар Еуропаның ондаған қаласында пайда болды.

Басып шығарудың жаңа тәсілдері: литография және ротация

Үш ғасырдан астам уақыт бойы басу қағидасы өзгермеді дерлік. Содан кейін өзгерістер басталды:

• 1796 жылы Алоиз Зенефельдер литографияны — тастан жазық басуды ойлап тапты. Басатын және бос элементтер бір жазықтықта орналасады, ал олар химиялық жолмен бөлінеді: май бояуды тартады, ал сумен ылғалданған тас оны итереді. Бұл қағида қазіргі офсеттің негізінде жатыр.
• XIX ғасырда баспа қалыбы айналатын цилиндрге бекітілген ротациялық машиналар пайда болды. Басу жылдамдығы бірнеше есе өсті, бұл жаппай газеттерді мүмкін етті.
• 1886 жылы Оттмар Мергенталер мәтіннің бүтін жолын бірден құятын машина — линотипті таныстырды. Әріп терушілер бірнеше есе жылдам жұмыс істей бастады.

XX ғасыр полиграфиясы

XX ғасырдың басында, шамамен 1904 жылы, америкалық баспагер Айра Рубел алдымен резеңке матаға, содан кейін қағазға көшірілген сурет айқынырақ шығатынын байқады. Осылай офсеттік басып шығару туды — ағылшынша «офсет» «көшіру» дегенді білдіреді. Ол әлі күнге дейін журналдар, кітаптар, буклеттер мен қаптаманың үлкен таралымдарын басудың негізгі тәсілі болып қала береді.

Сонымен қатар мыналар дамыды:

• флексография — серпімді қалыптардан басу, қаптама мен этикеткаларға ыңғайлы;
• трафареттік басып шығару — бояуды тор арқылы өткізу, матаға, шыныға, пластикке жарайды;
• фототеру, кейін компьютерлік беттеу. 1980-жылдардың ортасында дербес компьютерлердің, беттеу бағдарламаларының және PostScript тілінің пайда болуы макет дайындауды кез келген дизайнерге қолжетімді етті.

XXI ғасыр: цифр және кең формат

XX ғасырдың соңынан бастап полиграфияға цифрлық басып шығару келді. Сурет баспа қалыбын жасамай-ақ, файлдан тікелей материалға көшіріледі. Бұл шағын таралымдардың экономикасын өзгертті: он визитка немесе бір плакат басып шығаруға болады, әрі әр көшірме дербес бола алады.

Бүгінде қатар түрлі технологиялар жұмыс істейді:

• офсет — түсті дәл беретін үлкен таралымдар үшін;
• цифрлық лазерлік және ағынды басып шығару — жедел тапсырыстар үшін;
• кең форматты және интерьерлік басып шығару — баннерлер, пленкалар, кенептер;
• УФ басып шығару — бояуы бірден қататын пластикке, ағашқа, шыныға, металға басу.

Қорытынды

Мың жылдан астам уақыт ішінде полиграфия қолмен ойылған тақтайдан тікелей файлдан басатын машиналарға дейінгі жолдан өтті. Бірақ негізгі идея өзгерген жоқ — ақпаратты тез әрі бірдей көбейту. Бүгінде технологияны таңдау ең алдымен таралым мен материалға байланысты. Қазіргі нұсқалар туралы — полиграфия, офсеттік басып шығару және жедел басып шығару беттерінде. Таралым керек болса, міндетті WhatsApp-қа сипаттап жазыңыз — лайықты басып шығару тәсілін айтамыз.